aantekeningen Pieter Bienses Hoogland

Collectie persoonskaarten

Ontstaan van de collectie

Deze database heeft een lange voorgeschiedenis en is uiteraard het gevolg van een hobby. Als jongeman van 23 jaar kwam ik in juli 1965 voor het eerst in het Ryksargyf, destijds gevestigd in de Kanselarij te Leeuwarden, om gegevens te verifiëren die ik van mijn pake Pieter Nieuwland had gekregen. Ze waren opgeschreven door zijn grootvader aan moederszijde, Pieter Bienses Hoogland, en ze gingen tot 1772 terug (afbeelding hiernaast, klik hier voor een groter beeld).

Het onderzoek boeide mij en ik kwam geregeld terug. Ik maakte ook kennis met de coryfeeën en andere geregelde bezoekers van destijds, zoals R.S. Roarda, A. de Vries, D.J. van der Meer, ds. D. van Dijk, D. Vermeulen, W. van der Veen en last but not least K.M. van der Kooi, die tien jaar later mijn schoonvader zou worden. Ze waren allemaal goed benaderbaar en mededeelzaam, ik heb veel van hen geleerd. Ds. Van Dijk en ik bleken van dezelfde familie te zijn; hij verschafte mij een stamreeks die tot de zestiende eeuw terugging.1 Daar hoefde ik dus niet veel meer aan te doen, maar het vullen van mijn kwartierstaat bood onbeperkte uitdagingen.2 Ook zocht ik genealogieën en kwartierstaten uit van vrienden en aangetrouwde familieleden.

Dit alles leidde tot veel aantekeningen. Ik noteerde ze in cahiers waarin ik na vrij korte tijd al niet meer vlot de weg kon vinden, zodat ik soms een paar uur kwijt was met het opzoeken van mijn notities. Ik besloot daarom mijn gegevens over te brengen op kaartjes die ik op naam kon ordenen. In 1967 leerde ik Hessel Bierma kennen die toen met genealogisch onderzoek begon. Wij raakten al gauw hecht met elkaar bevriend. Hij werkte veel slimmer en systematischer dan ik en maakte zijn notities op losse blaadjes in ringbanden. Maar ook hij hield er kaartenbakken op na. Bij zijn veel te vroege overlijden was zijn verzameling aanmerkelijk groter dan de mijne, mede door zijn andere manier van werken.3

Hessel Bierma was de eerste genealoog in Friesland die met een computer ging werken, eind 1981. De PC was er toen nog niet. Hessel gebruikte een Apple, die helaas veel kinderziekten vertoonde. Daardoor en natuurlijk vooral door zijn overlijden heeft hij met zijn pionierswerk geen school kunnen maken. Maar het was mij wel duidelijk waar het heen moest met gegevensopslag en -verwerking. In 1986 schafte ik een PC aan en het eerste wat ik aanpakte was mijn kwartierstaat, gewoon invoeren met een tekstverwerker. 4 Later gebruikte ik voor mijn familiegegevens Hazadata, een genealogisch pakket. Dat bestand is nu terug te vinden in de rubriek Genealogie op deze site.

naar boven


Verdere bewerking van de collectie

Inmiddels had mijn verzameling persoonskaartjes aanzienlijke proporties aangenomen. Dat kwam zo: bij het 'sneupen' constateerde ik geregeld dat ik, na een nieuwe vondst, weer dezelfde archiefstukken nodig had die ik kort tevoren ook had doorgenomen, en dat vond ik een onbevredigende manier van werken. Omdat veel van mijn voorouders uit Tietjerksteradeel kwamen werkte ik vaak in het nedergerechtsarchief van die grietenij, met name de wees-, autorisatie-, proclamatie- en hypotheekboeken. Ik besloot daarom, systematisch uittreksels te maken van alle daarin voorkomende akten, te beginnen met de weesboeken, ongeacht of de daarin vermelde personen familie van mij leken te zijn of niet. Ik maakte die aantekeningen op losse kladblaadjes die ik na verwerking in het kaartsysteem weggooide. Van dat laatste heb ik behoorlijk spijt gekregen en ik maakte die fout niet weer bij mijn latere werk. Naast het nedergerechtsarchief kregen natuurlijk ook de doop-, trouw- en lidmatenboeken en andere fondsen mijn aandacht. In de rubriek Bewerkte archiefbronnen vindt u een zo goed mogelijke opsomming van wat ik heb doorgewerkt.

Na de publicatie van mijn kwartierstaat ging ik door met het invoeren van de andere persoonskaartjes, ook met een tekstverwerker (eerst WordStar, later WordPerfect 4.1 resp. 5.1). Alle boden ze de mogelijkheid, bestanden op te slaan als 'schone' DOS-bestanden. Dat was van belang om ze later te kunnen importeren in askSam, een uitermate snelle tekstdatabase. Direct invoeren in askSam had theoretisch ook gekund, maar in de praktijk werkt dat niet echt handig. Het invoeren was op zichzelf geen leuk werk, want het is herkauwen van ouwe meuk. Toch gaf het mij wel voldoening, want zo ruimde ik de ene kaartenbak na de andere op en dat is prettig als je wilt verhuizen. Bovendien kreeg ik de mogelijkheid, mijn gegevens te doorzoeken op een andere manier dan alleen op naam, dus bijv. namen in combinatie met plaatsnamen en/of beroepen. In 1992 had ik alle kaartjes van personen zonder familienaam ingevoerd, het waren er 36.815. Een uitdraai kwam op de studiezaal van het Ryksargyf (nu Tresoar, GEN 900-902) en wordt daar nog steeds veel gebruikt.

Hoewel het destijds mijn bedoeling was om meteen door de stomen met de kaartjes op familienamen viel het werk al gauw stil. Ik kreeg er een beetje genoeg van en ik had meer aardigheid aan andere hobby's zoals bridgen en regionale geschiedenis. Het speelde altijd wel in mijn achterhoofd, temeer omdat gebruikers mij hinderlijk vaak vroegen hoe ver ik ermee was. Maar het bleef erbij, tot vorig jaar. In de nazomer kreeg ik er lucht van dat iemand buiten mijn weten alle 1021 bladzijden van de uitdraai had gescand en aan Tresoar had aangeboden om desgewenst op internet te zetten. Het schijnt dat zoiets mag, althans tot en met het aanbieden. Ik was er niet blij mee, zacht gezegd. Maar het zette mij wel aan het denken en na een tijdje kwam ik tot de conclusie dat het op mijn eigen weg lag om mijn collectie op internet te zetten.

Dat was eenvoudiger gezegd dan gedaan. Gewoon maar op het web gooien was geen optie, al was het alleen maar omdat er dan geen standaardnamen aan gekoppeld kunnen worden.5 Voor een thesaurusslag is het nodig dat de gegevens netjes gestructureerd in velden van records staan, maar mijn gegevens bestonden helaas uit vrije tekst. Gelukkig stond de heer Tjerk Tigchelaar uit Veenendaal mij ook nu met raad en daad terzijde. Gezamenlijk hebben we een structuur ontwikkeld die geschikt was om tekst te importeren in Excel. Nu hoefde ik 'alleen maar' alle 37.000 records volgens dat format te herstructureren. Ik had mijn kaartjes, behalve een stuk of duizend helemaal aan het begin, volgens een behoorlijk vast stramien ingevoerd, dus per record viel het werk wel mee toen ik dat gedeelte eenmaal achter de rug had. Ter afwisseling voerde ik kaartjes van personen met familienamen in, want ik vond dat ik het niet kon maken dat nog langer uit te stellen. Daarbij moest ik vaak controleren of er in het oude bestand al een record bestond. Veel personen die in 1811 een familienaam aannamen kwamen namelijk dubbel voor in het kaartsysteem. Ik kan niet garanderen dat ik alle dubbelen heb ontdekt. Het was een zware bevalling, maar na negen maanden intensief ploeteren en afzien had ik het laatste record gecontroleerd en het laatste kaartje ingevoerd. De heer Tigchelaar zorgde voor een nette uitvoer en het toevoegen van de standaardnamen. Het bestand telt nu 47.388 records.

naar boven


Verantwoording

De hoeveelheid gevonden gegevens per persoon varieert enorm. In het algemeen is de volgorde van opsomming: eerst (na de volledige naam), indien bekend, geboorte- en/of doopgegevens met de namen van (één of beide) ouder(s); dan hoofdberoepen en -functies, overlijdensgegevens, gegevens over huwelijk(en), woonplaatsen, kerkelijk lidmaatschap en kerkelijke functies, andere functies, waaronder voogdijschappen e.d., het erfgenaam zijn van iemand, ja wat niet al; dan bronvermeldingen in literatuur, belastingkohieren, gerechtelijke en andere archieven, soms uittreksels daaruit; tenslotte de namen en soms meer gegevens over de kinderen c.q. erfgenamen. Niet altijd heb ik mij strikt gehouden aan deze volgorde. Met nadruk wil ik stellen ik niet steeds intensief naar de ouders heb gezocht. Als ze niet in een record worden genoemd kunnen ze dus best elders in de database voorkomen. Kinderen worden normaal gesproken alleen genoemd bij de vader en niet bij de moeder. Om de kinderen van een vrouw te vinden is het dus meestal nodig het record van haar man (of mannen) te bekijken. Doorgaans zullen die bij dezelfde zoekactie tevoorschijn komen.

De 'kwaliteit' van de records loopt nogal uiteen. Er zit ook vroeg werk bij, dus uit de tijd dat ik op dit gebied nog een groentje was en alle denkbare beginnersfouten maakte, zoals het niet noteren van de gemeente waar een huwelijk gesloten is, e.d. Ik heb die oude kaartjes wel meegenomen, ze waren er nu eenmaal. In het algemeen heeft dit vroege werk weinig of geen binding met Tietjerksteradeel. Ik heb niet erg mijn best gedaan om de onvolledige gegevens aan te vullen, iedereen kan dat nu immers zelf doen via de website van Tresoar. De gezinnen van die persoonskaartjes zijn voor het grootste deel incompleet. Alleen gezinnen die vóór 1812 in Tietjerksteradeel woonden heb ik getracht zo goed mogelijk te reconstrueren. Maar omdat hier een niet onaanzienlijk deel van de bevolking zelden of nooit in de kerk kwam zijn er belangrijke en hinderlijke lacunes. En soms zitten er ook hiaten in de bronnen zelf. Met de burgerlijke stand vanaf 1811, met name de overlijdensakten en de huwelijksbijlagen, zouden zeker veel lacunes kunnen worden opgevuld. Maar dat laat ik graag aan anderen over.

naar boven


Bewerkte archiefbronnen

  • DTB-registers (doop-, trouw-, begraaf- en lidmatenboeken, de laatste ook van na 1811) van alle dorpen in Tietjerksteradeel, incl. Roodkerk, dat burgerlijk onder Dantumadeel hoort maar kerkelijk was gecombineerd met Oudkerk;
  • Van omringende plaatsen de DTB-registers van Veenwouden, Akkerwoude en Murmerwoude; Oudega, Nijega en Opeinde (alleen het oudste register); Lekkum en Miedum, Hempens en Teerns, Warga, Wartena en Warstiens, al het overige incidenteel;
  • Archief van het Hof van Friesland incidenteel;
  • Nedergerecht van Tietjerksteradeel: alle weesboeken (inv. nrs. M1-M18); de weesrekeningboeken (N1-N4), het autorisatieboek (L), de hypotheekboeken gedeeltelijk (S1-S3, S14-S31); het eerste informatieboek (B1); de stukken betreffende onderzoek in strafzaken (A); register van de collaterale successie (W); andere stukken incidenteel;
  • Personele kohieren vanaf 1768 volledig;
  • Speciekohieren 1748-1805 onvolledig; elders op deze site volledig beschikbaar;
  • Quotisatiekohier (1749) volledig;
  • Floreen- en reëelkohieren incidenteel;
  • Stemkohieren 1640, 1698, 1728 volledig, overige jaargangen incidenteel;
  • Register van de volkstelling van 1796: alleen voor Hardegarijp;
  • Naamlijsten van de burgerwapening, 1797: alleen voor Hardegarijp;
  • Het register van naamsaanneming van 1811 volledig;
  • Het régistre civique van 1812 volledig.

naar boven


Lijst van afkortingen

a.d.k.v. aan de kant van Veenwouden, d.w.z. onder Bergum of Hardegarijp, in de omgeving van de Veenwoudsterwal
ald.aldaar
att.attestatie (getuigschrift)
bdnbeiden
c.a.cum annexis (bij kerkelijke combinaties)
ca.circa
cur.curator, voogd
cur. div.curator voor de boedelscheiding
eig.eigenaar
erfg.erfgenaam, erfgenamen
ƒgoudgulden van 28 stuivers
gebr.gebruiker (+ nummer in een kohier)
hs.handschrift
HvFarchief Hof van Friesland
inwon.inwonend
ki.kind, kinderen
[KW]verwijst naar kwartierstaat in Genealogysk Jierboekje 1987;
de gegevens zijn ook te vinden in het menu Genealogie op deze site
£(libra, pond); hier caroligulden van 20 stuivers à 16 penningen
lidm.lijst[vermeld op] lidmatenlijst
mog., mogel.mogelijk
nom. lib.namens zijn kinderen
nom. ux.namens zijn echtgenote
nrnaar
nr.nummer
o/onder [een dorp of stad]
pdmpondemaat, oppervlakte van 240 koningsroeden2, 0,3674 ha.
person. koh.kohier van de personele goedschatting
pr., procl.proclamatie (afkondiging van een verkoping of huwelijk)
pres.present (aanwezig)
qu., quot.vermelding in quotisatiekohier (aantal personen boven 12 jaar, idem beneden 12 jaar, aanslag in guldens en stuivers)
reëelkoh.kohier van de reële goedschatting
TIEarchief Nedergerecht Tietjerksteradeel, met inv.nr., pagina- of folionummer, soms een datum; geldt mutatis mutandis ook voor andere nedergerechten
N.B. Vrijwel alle vermeldingen zijn met de oude, nu vervallen inv.nrs. Gebruik de concordans om het actuele inv.nr. te vinden.
vvan
verm.vermoedelijk
voorspr.voorspreker (degene die voor minderjarigen curatele aanvraagt)
well.wellicht
won.wonende
ws., wsch.waarschijnlijk

 

Hurdegaryp, augustus 2009
Pieter Nieuwland

naar boven

 


1 D. van Dijk, 'De neiteam fan Jencke Aerns en Anna Dircksdr', in: Genealogysk Jierboekje 1967 21-38.

2 Kwartierstaat: systematische opsomming van iemands voorouders, als grafische presentatie of in de vorm van een genummerde lijst.

3 Pieter Nieuwland, 'In memoriam Hessel Bierma', in: Genealogysk Jierboekje 1983 4-5.

4 Pieter Nieuwland, 'Kertiersteat fan Pieter Nieuwland', in: Genealogysk Jierboekje 1987 5-90.

5 Standaardnamen zijn namen, afgedrukt in hoofdletters, toegevoegd aan records om de zoekresultaten te verbeteren. Thesaurus: lijst van naamvarianten met verwijzing naar standaardnamen.