Het Nedergerecht van Tietjerksteradeel

Voor een uitvoerige beschrijving van de bevoegdheden, werkzaamheden en nagelaten archieven van de nedergerechten in het algemeen verwijs ik naar mijn publicatie Friezen Gezocht;1 die tekst is (nog) niet on line beschikbaar.
Het archief van het Nedergerecht van Tietjerksteradeel is betrekkelijk mager te noemen. De meeste series gaan niet ver terug in de tijd (niets dateert van vóór 1610) en er zitten vrij veel hiaten in. De originelen berusten in Tresoar, microfiches zijn aanwezig in de studiezaal van Tresoar en het Gemeentearchief van Tytsjerksteradiel te Burgum.

Informatieboeken

De taken en bevoegdheden van de nedergerechten ten aanzien van de criminele rechtspraak waren  gering, alleen lichte overtredingen mochten ze zelf afdoen. Voor het overige waren ze volledig dienstbaar aan het Hof van Friesland te Leeuwarden. Ze moesten wel misdadigers en verdachten arresteren en inlichtingen over het delict verzamelen. Deze inlichtingen, “informatiën” genoemd, werden – zo mogelijk met de gearresteerde delinquent – naar Leeuwarden opgestuurd. Criminele activiteiten gaven vaak aanleiding tot correspondentie tussen het Hof (of de procureur-generaal) en de nedergerechten. In het archief van het Nedergerecht van Tietjerksteradeel zijn daar bitter weinig originelen van terug te vinden, enkele missiven zijn overgeschreven in de informatie­boeken.2 Daarin zijn verder opgetekend: aangiften van benadeelden en slachtoffers, verklaringen van getuigen, verdachten en functionarissen als dorprechters, assistenten, chirurgijns en vroedvrouwen. Van alle stukken uit de nedergerechts­archieven geven de informatieboeken het meeste inzicht in het dagelijks leven van de bevolking. Zo blijkt bijvoorbeeld niet alleen dat knechten en meiden vaak bij hun werkgever inwoonden, maar ook dat ze dan dikwijls met het hele gezin in één kamer sliepen.

Bewerking

Zie ook de toelichting op de collectie Persoonsgegevens elders op deze site. Van alle losse stukken en alle registraties in de informatieboeken heb ik in 1979 en 1980 uittreksels gemaakt; deze heb ik onlangs ingevoerd en geïndiceerd met een tekstverwerker. Ook nu heb ik weer dankbaar gebruik gemaakt van de steun van de heer Tjerk Tigchelaar uit Veenendaal. Hij heeft gezorgd voor de toevoeging van standaard­namen en de uiteindelijke presentatie. Het aantal uittreksels bedraagt 693, er komen zo’n 2600 persoonsnamen in voor. Het aantal verschillende personen is aanmerkelijk lager, omdat verscheidene vaker dan eenmaal voorkomen.

Overzicht van de bewerkte bronnen

Inv.nr. Periode  Aantal uittreksels
1 (v/h A) 1788-1808 (losse stukken) 23
2 (v/h B1)  1736-1743, 1756-1770  135
3 (v/h B2) 1770-1781  108
4 (v/h B3)  1781-1796  136
5 (v/h B4) 1796-1807  194
6 (v/h B5)  1807-1811 97

 


1. Pieter Nieuwland, Friezen Gezocht. Gids voor stamboomonderzoek in Friesland (Leeuwarden/Den Haag, 2005) 109-119 (op pag. 119 meer literatuur) en 150-155.

2. Zie verder Friezen Gezocht pag. 111-113. In het archief van het Hof van Friesland is de correspondentie met de nedergerechten redelijk goed bewaard, vooral in de vorm van afschriften (Tresoar, toegang 14, inv.nrs. 30-32, originelen 1776-1811 en inv.nrs. 33-55, afschriften 1688-1811).


Hypotheekboeken

Inleiding

In de hypotheekboeken, destijds meestal registratieboeken genoemd, staan financiële verplichtingen genoteerd, zaken waarvoor we nu gewoonlijk naar de notaris gaan. Ze kunnen van allerlei aard zijn, teveel om op te noemen. Gewone geldleningen zijn talrijk, evenals schuldbekentenissen (de gangbare term was “obligaties”) van herbergiers aan brouwers en bierstekers, voornamelijk in Leeuwarden en van winkeliers aan groothandelaren aldaar. Verder borgstellingen, huurcontracten, schulden wegens aankopen in boelgoeden, bijlbrieven, reversalen en ga zo maar door.3 De handelsrelaties beperkten zich beslist niet tot de provincie Friesland, wie zoekt op Amsterdam, Haarlem of Groningen zal geen bot vangen. Voor de goede orde: het gaat om afschriften van akten, die meestal door een notaris, secretaris of andere officiële functionaris zijn opgemaakt en daarna op de secretarie ter registratie werden aangeboden. Het overschrijven gebeurde helaas niet altijd nauwkeurig, er zitten tamelijk veel fouten (slordigheden kan ik misschien beter zeggen) in de namen van partijen, datering en beschrijving van de rechtshandeling. In de originele akten kunnen natuurlijk ook fouten hebben gezeten en ik ben zelf ook niet onfeilbaar...

In het archief van het Gerecht van Tietjerksteradeel zijn nu nog 31 hypotheekboeken aanwezig, over de periode 1610-1811. Ooit zullen het er 34 zijn geweest, er zijn namelijk hiaten van 1775-1780, 1785-1790 en 1807-1810. De oudste akten dateren uit de jaren ’80 van de zestiende eeuw. Het kwam inderdaad wel voor dat een schuldbekentenis pas na tientallen jaren werd geregistreerd, hoewel de wet voorschreef dat het per eerste gelegenheid moest.

Bewerking

Zie ook de toelichting bij de collectie Persoonsgegevens elders op deze site (ook voor de gebruikte afkortingen). Van alle registraties in de hypotheekboeken heb ik tussen 1971 en 1981 uittreksels gemaakt; hiervan heb ik onlangs een aantal ingevoerd en geïndiceerd met een tekstverwerker. Soms heb ik korte toelichtingen of moderne spellingen tussen haakjes toegevoegd. Niet omdat ik de gebruiker onderschat, maar om trefwoorden te krijgen die gemakkelijker te vinden zijn voor een zoekprogramma. De persoonsnamen zijn wel consequent in de originele schrijfwijze overgenomen, lees-, schrijf- en typfouten voorbehouden. Hierbij toch de aantekening dat ik, bij patroniemen die voluit waren geschreven als -zoon, -soon of -dochter, heb afgekort tot zn resp. dr, en ook een aantal evidente schrijffouten stilzwijgend heb gecorrigeerd. Ook nu heb ik weer dankbaar gebruik gemaakt van de steun van de heer Tjerk Tigchelaar uit Veenendaal. Hij heeft gezorgd voor de toevoeging van standaardnamen en de uiteindelijke presentatie.
Het aantal nu beschikbare uittreksels (over de periode 1610-1689) bedraagt 5699, er komen ruim 26.000 persoonsnamen in voor. Het aantal verschillende personen is aanmerkelijk lager, omdat verscheidene (veel) vaker dan eenmaal voorkomen. De drie oudste hypotheekboeken heb ik indertijd grotendeels verwerkt in de collectie Persoonsgegevens, het overige materiaal wordt nu voor het eerst toegankelijk. Hoewel... , er waren natuurlijk vanouds al “eigentijdse” indices op de eerste letter van de voornamen van de debiteuren.

 

Overzicht van de bewerkte bronnen

Inv.nr. Periode  Aantal uittreksels
85 (v/h S1) 1610-1617 208
86 (v/h S2) 1617-1621 229
87 (v/h S3) 1621-1625 305
88 (v/h S4) 1625-1628 272
89 (v/h S5) 1628-1635 449
90 (v/h S6) 1635-1642 566
91 (v/h S7) 1642-1649 496
92 (v/h S8) 1649-1654 470
93 (v/h S9) 1654-1658 410
94 (v/h S10) 1658-1664 545
95 (v/h S11) 1664-1669 500
96 (v/h S12) 1669-1675 555
97 (v/h S13) 1675-1689 694

 


 

3. Zie verder: Friezen Gezocht 117-119. Een bijlbrief is een schuldbekentenis aan een schuitmaker wegens de aankoop van een nieuw schip; een reversaal is een schuldbekentenis wegens aankoop van onroerend goed. In beide gevallen bleef het aangekochte onderpand tot het helemaal afbetaald was.